‘Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen, zat kabouter Spillebeen heen en weer te wippen’. De eerste regels van het bekende kinderlied. Het is een zogenaamde contrafact, een melodie die voor meerdere liedjes met andere teksten gebruikt zijn. Want lijkt de melodie niet verdacht veel op die van ‘Op een klein stationnetje’? Contrafacten komen heel vaak voor, denk maar aan de verschillende parodieën op bekende nummers bij het satirische TV-programma ‘Even tot hier‘ en de verschillende liedjes van André van Duin van vroeger zoals ‘File’ en ‘We zullen doorgaan’.

Drinklied

De oorsprong van de tekst van ‘Op een grote paddenstoel’ is niet bekend, maar het wordt al generaties lang in Nederland en Vlaanderen gezongen. Bij onze zuiderburen heet de kabouter overigens Pinnemuts. De melodie van het liedje heeft zijn oorsprong in het Duitse studenten(drink)lied ‘Lasset die feurigen Bomben erschallen’. De tekst van dit lied is vermoedelijk rond 1794 geschreven door Jonathan Ludwig Lebrecht Nöller (1773-1842), de melodie zelf is waarschijnlijk veel ouder. In deze uitvoering van het lied door de Estse studentensociëteit Korporatsioon Vironia is de melodie van ‘Op een grote paddenstoel’ goed te herkennen. Blijkbaar wordt het lied daar gebruikt bij de inauguratie van een hoogleraar aan de universiteit, getuige de begeleidende tekst ‘Sisseandmislaulud – majadele kiituseks’, wat zoveel betekent als ‘Inauguratieliederen – ter ere van de huizen’.

Amanieten

Terug naar die paddenstoel, rood met witte stippen. Want dat is toch wel de meest tot de verbeelding sprekende zwam die we in ons land hebben, voor een groot deel veroorzaakt door kabouter Spillebeen/Pinnemuts. Die rood met witte paddenstoel is natuurlijk de vliegenzwam (Amanita muscaria) uit het geslacht van de Amanieten (Amanita). Wellicht gaat er bij amanieten een belletje bij je rinkelen en denk je aan de groene knolamaniet (Amanita phalloides). Een paddenstoel die tot de giftigste soorten van de wereld behoort en waardoor jaarlijks wereldwijd zo’n vijftig mensen overlijden. Ook in ons land komen af en toe sterfgevallen voor na het eten van deze knolamaniet. Een van de oorzaken is dat mensen deze paddenstoel aanzien voor een champignon (Agaricus bisporus) of een andere – wel eetbare – soort. Vooral in Centraal- en Oost-Europa vallen jaarlijks slachtoffers omdat men daar veel paddenstoelen in het wild plukt voor verwerking in een maaltijd. Een foutje met soms fatale gevolgen. Tijdig ingrijpen vergroot de kans op overleven. Maar omdat de tijd tussen het eten van de paddenstoel en de eerste verschijnselen erg lang is (acht tot twaalf uur), komt hulp vaak te laat. Op dat moment kan er al onherstelbare schade zijn aangebracht aan lever en nieren. Of erger.

Moord of een ongeluk?

Bijna twintig procent van de mensen die een vergiftiging met de groene knolamaniet hebben opgelopen, overlijdt binnen tien dagen. Vaak gebeurt dit door onbekendheid zoals ik hierboven schreef. Een vergissing tussen paddenstoelen is zo gemaakt, ze lijken vaak heel erg op elkaar. Maar in sommige gevallen is er meer aan de hand en wordt een paddenstoel bewust gebruikt om mensen om het leven te brengen. Je zet je gasten geheel onschuldig een heerlijke maaltijd voor, en een paar uur later heeft je halve schoonfamilie het tijdelijke met het eeuwige verwisseld. Een bekend verhaal? Dat kan kloppen, want in de zomer van 2025 is de Austrialische Erin Patterson tot levenslang veroordeeld voor de moord in juli 2023 op drie mensen met behulp van groene knolamanieten die ze in haar Beef Wellington verwerkt had. Een vierde persoon overleefde de vergiftiging, maar heeft wel een levertransplantatie moeten ondergaan. Zelf noemde Patterson het – uiteraard – een tragisch ongeluk.

Pantherina-syndroom

Naast de groene knolamaniet zijn ook veel andere leden van het geslacht Amanita giftig, zij het niet allemaal zo dodelijk als de groene. Sommige zijn zelfs eetbaar, bijvoorbeeld de parelamaniet (Amanita rubescens) op de foto hieronder. Rauw is deze giftig, maar gekookt kun je hem eten. Probeer het toch maar niet, want deze parelamaniet lijkt namelijk sprekend op de panteramaniet (Amanita pantherina). En die is zowel rauw als gekookt giftig.

Parelamaniet (Amanita rubescens)

En ook de vliegenzwam is giftig, zij het stukken minder dan de pantaramaniet. Maar de vergiftigingsverschijnselen zijn wel vergelijkbaar. Het eten van deze zwammen kan leiden tot het zogenaamde pantherina-syndroom, wat in twee fasen te onderscheiden is. Het begint met onder meer symptomen als euforie, woede en hallucinaties, gevolgd door een diepe slaap die kan leiden tot een comateuze toestand. Zoals bij veel vergiftigingen door paddenstoelen is er geen tegengif. Patiënten kunnen herstellen binnen 12 tot 24 uur, maar in sommige gevallen is er een dodelijke afloop. Het eten van vliegenzwammen leidt overigens zelden tot de dood. Ik houd het desalniettemin toch maar bij champignons uit de supermarkt 😉

Heksenzalf

De giftigheid van paddenstoelen, waaronder de amanieten, wordt ook al eeuwen voor minder dodelijke toepassingen gebruikt. Zo is de vliegenzwam soms een ingrediënt van de zogenaamde heksenzalf. Dit goedje wordt gebruikt om hallucinaties op te wekken en werd voor het eerst beschreven in 1456 door de Beierse arts Johannes Hartlieb. En zoals de naam al aangeeft geloofde men dat heksen de zalf gebruikten tijdens hun magische en spirituele activiteiten. Sjamanen en moderne heksen (beoefenaars van wicca) gebruiken de heksenzalf nog steeds. Naast de vliegenzwam zitten er vaak ook andere giftige bestanddelen in de heksenzalf. Met name uit de nachtschadefamilie, waar onder meer de tomaat (Solanum lycopersicu) en de aardappel (Solanum tuberosum) toe behoren. Als je deze eet zul je je waarschijnlijk niet realiseren dat beide planten giftige onderdelen hebben. Bij de tomaat is dit de plant zelf, bij de aardappel zijn het de besvruchten. Bij de tomaat verdwijnt de giftigheid overigens uit de plant als de vruchten rijpen.

Opiumwet

Sinds de jaren vijftig worden paddenstoelen veelvuldig gebruikt om in hogere sferen te komen, beter bekend onder de naam paddo’s. Dit zijn geen amanieten, maar paddenstoelen uit het geslacht Psilocybe. Een paar van de soorten uit dit geslacht komen ook in ons land voor, bijvoorbeeld het puntig kaalkopje (Psilocybe semilanceata), het slijmrandkaalkopje (Psilocybe liniformans) en het blauwvoetkaalkopje (Psilocybe fimetaria). Het gebruik van deze Psilocybe om hun geestverruimend effect is niet nieuw. De Azteken en de Mazateken deden dit al vele eeuwen geleden. Alle paddenstoelen van het geslacht Psilocybe staan, naast veel soorten uit andere geslachten, op lijst II van de Opiumwet en behoren daarom tot de verboden verdovende middelen. Helemaal onderaan deze lijst staan twee soorten apart vermeld: de eerder genoemde panteramaniet en de hoofdrolspeler van dit blogje: de vliegenzwam. Je zou bijna gaan denken dat die Spillebeen met zijn heen-en-weer gewip op die paddenstoel helemaal niet zo onschuldig is als het liedje doet vermoeden.

Samenwerking

De vliegenzwam is een zogenaamde symbiont. Dat wil zeggen dat hij altijd samenleeft met een ander organisme en wel op een zodanige manier dat beiden hier profijt van hebben. Het wordt ook wel mutualisme of mutualistische symbiose genoemd. Dit in tegenstelling tot paddenstoelen die parasitair zijn en een nadelige invloed hebben op hun gastheer. De vliegenzwammen leven altijd samen met een boom. Dat is meestal een berk (Betula), maar kan ook een eik (Quercus), beuk (Fagus), den (Pinus) of spar (Picea) zijn en soms ook wel met andere bomen. De ondergrondse schimmeldraden van de paddenstoel zijn wijd verspreid en halen overal water en voedingsstoffen vandaan. Een deel daarvan staan ze af aan de boom. Aan de andere kant staat de boom suikers af aan de schimmel. Een win-winsituatie dus. Deze samenwerking tussen schimmels en planten of bomen noemt men mycorrhiza.

Beschermend omhulsel

De vliegenzwam heeft overigens niet altijd witte ‘stippen’ op de rode hoed. De zwam zit namelijk opgesloten in een wit omhulsel als deze uit de grond komt, het zogenaamde velum (universale). Dit vlies vormt een bescherming van het kwetsbare vruchtlichaam. Op het moment dat de zwam boven de grond komt, scheurt het vlies open. De restanten van het vlies vormen de witte vlekken op de hoed, deze spoelen er door een beetje regen gemakkelijk af. Aan de steel van veel paddenstoelen zie je overigens vaak nog een restant van dit velum, namelijk de zogenaamde ring. Dat is het kraagje wat rond de steel zit, waar het omhulsel aan de steel bevestigd was.

Vliegen?

Rest de vraag waar de naam vliegenzwam vandaan komt? Volgens het Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden van Nicoline van der Sijs en Pieter van Veen vindt deze naam zijn oorsprong in het feit dat de zwam in vroeger tijden in gekookte melk gebruikt werd om vliegen te doden. In de hoed van de paddenstoel zit een geringe hoeveelheid muscarine en dat is een gif dat werkt als een vliegenverdelger. Muscarine is ook verwant aan de vlieg, want de wetenschappelijke naam van de familie van de echte vliegen is Muscida, van het Latijnse woord musca voor vlieg. Ook de wetenschappelijke soortnaam muscaria van de vliegenzwam verwijst naar vliegen. Het insect dan welteverstaan, niet het werkwoord. Alhoewel sommigen beweren dat je door het nuttigen van de vliegenzwam zodanig kan gaan hallucineren dat je denkt dat je kunt vliegen. Nog een reden om maar niet van de vliegenzwam te eten.

Bronnen en meer informatie:

• Wikipedia
• Nederlandse Mycologische Vereniging
• Alles over paddenstoelen
• Naturalis Biodiversity Center
• Antigifcentrum België
• Koelewijn, C. et al – Veldgids Paddenstoelen in Noordenveld – IVN Roden – 2018